@@@
NGUYỄN THÀNH LONG
Lại gần để nhìn xa,…
(Nguyễn
Chu Nhạc)
Lặng lẽ Sa pa
Thời hoa niên, đọc truyện
ngắn Lặng lẽ Sa- pa của nhà văn
Nguyễn Thành Long, tôi đã khóc, như sau đó tôi từng rưng rưng trước những trang
văn trữ tình và giàu tính nhân văn của K.Paustopxky và T. Aimatov Truyện Trời xanh mênh mông, Nguyễn Thành Long viết
về chuyến đi thực tế của một nữ thi sĩ đến với một đơn vị hải quân đang canh
giữ vùng biển, vùng trời ở vịnh Bắc Bộ, càng làm cho tôi thêm yêu mến công việc
của họ. Tôi thầm mong được gặp ông, chí ít là để nói với ông rằng tôi say cái
chất thơ trong những truyện ngắn của ông chừng nào...
Một lần, khi nói chuyện với
nhà thơ Trần Phương Trà (Trần Nguyên Vấn)
tại sân 58 Quán Sứ, ông cho biết là sẽ cùng vài người nữa định đến thăm nhà văn
Nguyễn Thành Long và thế là tôi xin đi theo. Nhà ông ở thuộc một biệt thự cổ
kiến trúc Pháp, chung với mấy gia đình khác, theo kiểu tập thể. Chật hẹp, tối
tăm, chung đụng và dễ va chạm trong sinh hoạt là đặc điểm chung của hầu hết các
khu tập thể cán bộ viên chức Hà Nội một thời. Bước qua đống gạch vụn ngổn ngang
trước cổng số nhà 9 phố Dã Tượng, chúng tôi lần bước theo chiếc cầu thang gỗ ọp
ẹp lên tầng hai. Vợ ông và một cô con gái của ông cũng có nhà. Nhà văn đã quá
yếu sau mấy năm ốm liệt giường, nhưng để tỏ lòng mến khách, ông nhờ vợ đỡ cố
ngồi dậy. Trong số những người đến thăm ông hôm ấy chỉ có tôi là lạ, nên ông
hỏi tên tôi trước rồi mới hỏi thăm sức khỏe gia đình từng người. Một lượt như
thế, ông mệt quá thở dốc, nhờ vợ đỡ nằm xuống. Tôi nhìn chăm chăm vào thân hình
nhỏ thó xanh trong xanh bóng vì ốm lâu ngày và cớm nắng của ông mà thầm hỏi,
cái duyên đằm thắm và chất thơ bay bổng mượt mà trong mỗi trang văn của ông ẩn
chứa nơi nào ?...
Qua chuyện trò với vợ ông,
mọi người được biết là chính cái đống gạch vụn ngổn ngang nơi cổng số 9 Dã
Tượng kia là của gia đình ông. Đúng ra, nhà ông và vài ba nhà khác hiện đang
sống chung số nhà 9 Dã Tượng đã cùng nhau xây mỗi nhà một gian bếp con con dưới
sân ngôi biệt thự ngay giáp với mặt đường, việc này bị xem là vi phạm nên bị Đội
quy tắc quận dỡ bỏ. Ông nằm nghe mọi người nói chuyện căn bếp, chỉ lặng lẽ đưa
mắt hết nhìn người này sang người khác, tuyệt nhiên không tham gia. Mấy hôm sau
sẽ diễn ra Đại hội nhà văn, mấy anh đi cùng muốn nhà văn Nguyễn Thành Long đến
dự, bởi các anh hiểu, rất có thể đối với ông thì đó là Đại hội nhà văn cuối
cùng, bèn đùa bảo: “Anh cố tới dự. Nếu Hội nhà văn thiếu xe đến đón thì bọn
em đưa anh đi bằng xe đạp. (vỗ vai tôi) Chú này đây còn trẻ khỏe, lại có xe
Phượng Hoàng chắc, bọn em sẽ nhờ chú ấy giúp một tay, thế nào cũng thồ bác đến
Đại hội được.”. Ông cười, nhìn mọi người với vẻ biết ơn...
Lẽ dĩ nhiên, tôi không phải
giúp mấy anh ấy đưa nhà văn Nguyễn Thành Long bằng xe đạp, bởi Hội nhà văn rất
quan tâm, trân trọng dành hẳn một chiếc ô tô chuyên đưa đón nhà văn Nguyễn
Thành Long và một số văn nghệ sĩ khác già yếu suốt mấy ngày Đại hội. Sau lần
ấy, tôi cùng đồng nghiệp còn trở lại nhà ông vài lần nữa, và tất nhiên không
phải chuyện văn chương, mà là chuyện xung quanh căn bếp. Thực tình chuyện đơn
giản song xét về lý tình thì khó xử. Nguyên gia đình nhà văn Nguyễn Thành Long
cùng nhiều gia đình khác sống chung trong ngôi biệt thự thời Tây, hầu hết các
nhà đều không có bếp riêng, mà phải đun nấu ngay phòng ở. Cảnh ấy thật bức bối
khi ông ốm liệt giường hàng mấy năm trời, mà quanh năm suốt tháng, ngày vài ba
lần phải ngửi mùi bếp dầu. Bà vợ và cô con gái thương ông quá, nên mới có
chuyện cùng vài nhà khác cơi nới thêm căn bếp dưới sân chung giáp cổng. Nhà có,
nhà không, sinh chuyện kiện tụng, vì thế Đội quy tắc buộc phải dỡ bỏ nhất là
khi ấy thành phố còn chưa có phong trào nhà cơi nới, trổ cửa ra đường như sau
này, nên sự việc thường thành chuyện vi phạm nghiêm trọng làm vậy. Một lần, chỉ
có mình tôi với ông, nhà văn Nguyễn Thành Long bảo tôi, bằng giọng chân tình
gần như thì thầm và đứt đoạn: “Nghe nói,
em có viết văn... Hay lắm... nhưng khó lắm thay... Chân tình là điều cốt lõi...
Còn chuyện căn bếp... Mình biết bà ấy thương mình nên mới làm thế... nhưng mà
không sao, mình quen rồi... với lại, việc nước, việc xã hội thì phải lấy làm
trọng... Nếu sai thì thôi... phải biết chấp hành pháp luật chứ... đúng không
em?...”. Tôi rưng rưng xúc động trước sự chân thực, trong sáng của ông, và
chỉ dám chạm nhẹ bàn tay mình vào cẳng tay gầy tóp, xương xẩu của ông, để bày
tỏ sự đồng tình và lòng biết ơn, cảm phục!...
Rồi mọi chuyện qua đi. Sau
một chuyến đi công tác dài ngày trở về Hà Nội, tôi được biết nhà văn Nguyễn
Thành Long đã mất. Tôi tiếc không được tiễn biệt ông tới nơi an nghỉ cuối cùng.
Chẳng biết ông có về chốn Lặng lẽ Sa Pa của ông không?...
Hiện thực Sa
pa & Lý Sơn mùa tỏi
Ngày còn
đi học, tôi cảm nhận địa danh Sa-pa thật xa xôi, lãng mn và đầy chất sách vở,
ấy là sự ảnh hưởng bởi truyện ngắn "Lặng
lẽ Sa-pa” của nhà văn Nguyễn Thành Long. Cái bầu không khí se lặng và sương
khói hư ảo của dãy Hoàng Liên Sơn; cái lạ lẫm kỳ bí của đời sống các dân tộc
thiểu số sinh sống nơi đây; và thêm, sự nhiệt tình tận tâm với công việc của
những con người miền xuôi lên đây, tất cả làm nên sự lôi cuốn, hấp dẫn của
thiên truyện. Cái truyện ngắn ấy của Nguyễn Thành Long càng về sau càng trở nên
nổi tiếng, thành tác phẩm kinh điển để các nhà văn, nhà lý luận phê bình văn
học ở xứ ta đưa vào giảng dạy trong hệ thống văn học nhà trường, trong các khóa
học dài hạn, hoặc lớp bồi dưỡng viết văn ở xứ ta...
Với riêng tôi, Lặng
lẽ Sa-pa không ngoại lệ, và tôi cũng ao ước được đặt chân đến Sa-pa. Hơn
thế nữa, được gặp gỡ hỏi chuyên nhà văn Nguyễn Thành Long, trong một hoàn cảnh
trớ trêu như tôi đã kể. Bằng chất giọng
Quảng Ngãi đặc sệt, tuy hơi khó nghe song nhỏ nhẹ thân thương, ông chỉ
chen vào khi cần thiết trong câu chuyện của chúng tôi với bà vợ ông. Thực ra,
khi ấy, tôi và đồng nghiệp là những người được nhà văn Đặng Quang Tình (khi đó là Trưởng ban Ban thính giả của Đaì
Tiếng nói Việt Nam), theo chỉ đạo của nhà văn Phan Quang, Tổng giám đốc Đài,
cử đến nhà ông để hỏi chuyện, tìm hiểu thực tế, tìm cách giúp đỡ gia đình ông.
Giờ thì là câu chuyện của cái lý, cái tình... Lẽ đương nhiên, được cả lý cả
tình là tốt nhất, còn không, thì phải để cái lý thắng cuộc. Cũng trao đi đổi
lại, song việc của gia đình ông lại thuộc về cái tình, rốt cuộc, cũng không thể
làm gì khác được...
Còn Sa pa, mùa hè năm 2004 tôi mới lần đầu đặt chân
đến. Lần đầu, lạ lẫm, thích thú, chộn rộn, nên ham nhìn, ham biết, song chẳng
mấy nhớ... Sau này, tôi chỉ còn ấn tượng về ngôi nhà thờ cổ nơi trung tâm thị
trấn trầm lặng trong cái lạnh và sương mù; rồi đó là những câu chuyện hóm hỉnh
về chuyện sinh con đẻ cái và những bài thơ ngơ ngác, ngộ nghĩnh của nghệ nhân
dân gian Giàng Seo Gà, người Mông,; rồi nữa là hai cô gái phóng viên trẻ trung
xinh đẹp của VOV Tây Bắc, áo đỏ chói, đèo nhau bằng xe máy đổ dốc diệu nghệ theo
các con dốc ngoằn ngoèo, cua tay áo từ Sa pa về thị xã Lào Cai trong trời mưa
to đường trơn nhẫy...
Sau đó, nhiều lần tôi trở lại Lào Cai và Sa-pa. Giờ
thì nhà cửa đẹp đẽ khang trang hơn, khách du lịch đông hơn, dịch vụ ăn uống
cũng đầy đủ, sang trọng hơn. Ấn tượng nhất là những quán cafe Wifi theo kiểu
Tây, na ná kiểu quán cafe phố nhỏ, thị trấn nhỏ ở phương Tây mà tôi từng thấy
trong các chuyến công du nước ngoài. Lẽ dĩ nhiên, thoạt đầu là để phục vụ khách
Tây, rồi đó, nó cũng phù hợp với nét sinh hoạt mới của giới chủ, giới trẻ xứ
ta... Nét văn hóa Tây pha trộn, song cơ bản vẫn là văn hóa bản địa của người
Mông, người Tày Nùng, người Giáy... Cũng không thể không nhắc đến những phiên
chợ Tình Sa pa tụ họp thường xuyên vào tối thứ bảy hằng tuần ngay trung tâm
trước của nhà thờ cổ. Thay vì, chỉ thuần các cặp trai gái người dân tộc thủ thỉ
bên nhau, còn có thêm các cặp gái Mông trai Tây thủ thỉ với nhau bằng tiếng
Anh...
Ôi, một Sa pa vừa lạ vừa quen của thời mở cửa... Bầu
trời trong đầy sao, phảng phất trong gió lạnh buổi khuya mùi ngô khoai nướng,
trứng nướng, mùi thuốc tắm thảo mộc từ hai bên đường lan tỏa...
Lòng lại nhớ đến bầu không gian huyền hoặc của một Sa
pa trong truyện ngắn "Lặng lẽ Sa-pa"
của nhà văn Nguyễn Thành Long, nhớ đến từng chi tiết của câu chuyện, nhất là
trạng thái hân hoan của chàng trai ở Trạm thủy văn, nhân vật chính, dùng thủ
thuật lăn đá chặn đường ô tô, chỉ với mục đích dừng xe khách, để được nhìn
thấy, được nói chuyện với khách miền xuôi của một thời khao khát, mộng mơ...
Với nhà văn Nguyễn Thành Long, Sa-pa khiến ông thành
danh. Dĩ nhiên, cùng với Lặng lẽ Sa pa, ông còn có nhiều truyện khác
nữa, cai hay cái thường, vẫn chung một bút pháp trữ tình lãng mạn, song Lặng
lẽ Sa pa nổi bật như một điển hình cho phong cách văn xuôi Nguyễn Thành
Long. Đến mức, tên tác giả và tên truyện gắn chặt với nhau, hễ ai nhắc đến một
người ta liền nhớ cả hai.
Sa-pa đã thế, còn Lý Sơn thì sao ?
Ông quê Quảng
Ngãi, tập kết ra Bắc và trở thành nhà văn. Mặc dù, những truyện ông viết về
miền Bắc (cứ coi là quê hương thứ hai của
ông đi) đều đẹp và đậm chất thơ (như : Lặng
lẽ Sa pa, Trời xanh mênh mông...),
song trong ông vẫn đau đáu một nỗi niềm quê hương bản quán. Và điều đó, chỉ
biến thành hiện thực khi giải phóng miền Nam, ông được về thăm lại quê hương
Quảng Ngãi, được ra đảo Lý Sơn... Sau chuyến về quê ấy, ông cho ra đời tập sách
“Lý Sơn mùa tỏi“. Thực lòng mà nói,
mặc dù nặng lòng với quê, nhưng về bút pháp và giá trị văn chương, theo tôi, “Lý Sơn mùa tỏi“ không bằng những tác
phẩm trước ông viết về miền Bắc. Phải chăng, với Lý Sơn, Quảng Ngãi, mảnh đất
cha sinh mẹ đẻ, ông đã quá quen thuộc, nên khi chấp bút, ông sa vào tả thực,
thấy sao viết vậy, như để thỏa nỗi nhớ mong những năm tháng ngày Bắc đêm Nam,
nên nó mất đi chất thơ mộng, một thế mạnh vốn có của ông.
Song, khi tước bỏ bút pháp giàu chất thơ, Nguyễn Thành
Long không còn là chính mình nữa. Người đọc, không bị ông dẫn dụ vào mê cung
của mình, không còn bị cuốn theo cảm xúc thơ trong mỗi câu văn, trong từng tình
tiết truyện từng làm nên không gian ảo mộng trong mỗi truyện ngắn trước đây của
mình... Ngỡ như có một Nguyễn Thành Long khác vậy ... Vấn đề đặt ra là ông vô
tình hay hữu ý thay đổi bút pháp khi viết Lý Sơn mùa tỏi?
Một hè, lần đầu tôi ra Lý Sơn trong đoàn công tác của Đài
Tiếng nói Việt Nam, mang quỹ hỗ trợ cho tập đoàn nghề cá của đảo thuộc chương
trình giúp ngư dân nơi đây vươn khơi, bám biển. Hình ảnh ví von của một phóng
viên Đài Phát thanh truyền hình Quảng Ngãi trong các phóng sự của mình, rằng
mỗi con tàu ngư dân trên biển Đông như những cột mốc khẳng định chủ quyền biển
đảo thiêng liêng và sự toàn vẹn lãnh thổ của tổ quốc trên biển, cứ ám ảnh tôi. Rồi
đó là những tư liệu về Hải đoàn Hoàng Sa thời phong kiến và lễ hội Khao lề thế
lính Hoàng Sa còn giữ đến ngày nay,... Tất thảy, khiến tôi mường tượng, cả
đảo Lý Sơn này là một con tàu lớn kiêu hãnh thả neo giữa trùng khơi. Và mỗi ngôi
mộ gió trần mình phơi nắng mưa biển cả, mỗi nhánh tỏi mồ côi lớn lên trong cát
dâng hương vị cay nồng như mỗi con người bám trụ nơi đây... Với Nguyễn Thành
Long, Lý Sơn là một sự trở về, về gần sau bao nhiêu năm xa cách và thương nhớ,
về gần với hiện thực trần trụi của đời sống dân sinh,…Vậy nên, ông cứ hiện thực
mà viết, viết cho thoả sự thèm khát của ngòi bút, cần chi phải thi vị phủ lên
câu chuyện bằng một màn sương khói?...Với riêng tôi, khi đặt chân bước trên cát
biển Lý Sơn, chứng kiến quang cảnh nơi đây, nghe chuyện kể về Hải đoàn Hoàng Sa xưa để vỡ ra nhiều
điều, thì tôi hiểu, Nguyễn Thành Long đã chủ động thay đổi bút pháp hiện thực
khi ông viết Lý Sơn mùa tỏi, bởi chỉ bằng bút pháp ấy mới tải nổi hiện
thực cuộc sống từ quá khứ đến hiện tại
vùng đất khơi xa nắng gió này. Thêm nữa, cả một đời văn đã ru rín rồi, mà hiện
thực cuộc sống thì bề bộn thế, ông cũng muốn thử sức mình khi thay đổi bút pháp
chứ?
Và như vậy, Lý
Sơn mùa tỏi, lại có giá trị hiện thực riêng của nó...
Trở lại Sa-pa thì sao? Giờ Sa-pa thành điểm du lịch
nổi tiếng, đường cao tốc băng băng, lại thêm cáp treo lên đỉnh giời Phanxipan,
nên mỗi dịp nghỉ lễ hay cuối tuần, khách tham quan ùn ùn đổ về khiên trục xuyên
tâm thị trấn tắc nghẽn, người xe nhích từng tý như trung tâm Hà Nội giờ cao
điểm… Phải vậy chăng, khiến tôi đọc lại Lặng lẽ Sa pa thấy hồn vía câu
chuyện bay đi nhiều?
Hãy cất giữ Lặng
lẽ Sa-pa vào đâu đó, một
nỗi buồn xa vắng bàng bạc của thời gian,... song đó lại là ký ức một thời thanh
thiếu của tôi và cả những ai đó cùng thời?...
Nhận xét
Đăng nhận xét