@@@
TRẦN TÂM
Người
thợ mỏ khoan đào từng vỉa chữ
Người ấy là nhà văn Trần Tâm, hiện sống
ở Cẩm Phả, Quảng Ninh;
Trần Tâm là hội viên Hội văn học nghệ thuật Quảng
Ninh, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Tử năm 1977 đến nay, ông nhận được nhiều giải thưởng về văn học của các cấp
ngành địa phương và trung ương.
“Tôi sinh ra trong một gia đình ba
đời là cu-li mỏ. Cụ là dân từ Mỹ Lộc (Nam Định cũ) ra làm than theo mùa khi
nông nhàn, đến vụ lại về quê. Ông cũng lớn từ quê ra làm mỏ, lấy vợ bán hàng
cơm, sinh ra bố tại Cẩm Phả. Khi vợ chết, ông lại về quê. Bố lấy mẹ cũng là
công nhân mỏ (mẹ quê Thanh Liêm, Hà Nam cũ), sinh ra tôi tại Cẩm Phả
(01.01.1950)…”. Nhà văn Trần Tâm đã tâm sự như vậy về xuất thân của mình. Ông
cho biết, năm 1968, đang học dở lớp 9 (hệ 10/10) thì thôi học rẽ ngang làm công
nhân ở mỏ than Đèo Nai. Lại bổ túc văn hóa hết cấp 3 rồi trung cấp Cơ điện. Từng
trải qua đủ các công việc lái xe gạt, bảo vệ, xây dựng, thi đua… tóm lại, làm đủ
thứ theo phân công. Như vậy, đến Trần Tâm gia đình ông là đời thứ tư theo nghề
mỏ. Cái chất “thợ mỏ” ngấm vào da thịt xương cốt, thảo nào mảng đề tài
tâm huyết trong thơ văn của ông là cảnh sắc, thổ ngơi và đời sống con người
vùng rừng biển, mỏ than Đông Bắc. Chỉ riêng tiểu thuyết, ông đã xuất bản: “Người
kế nghiệp” (Nxb Lao động, 2005); “Đất bỏng” (4 tập, Nxb
Thời đại, 2011); “Miền nắng đỏ” (Nxb Văn học, 2014); “Sương
nắng một thời” (Nxb Lao động, 2019); “Người từ vùng than”
(Nxb Hội Nhà văn, 2020); “Người bên bóng núi” (2 tập, Nxb Quân đội
nhân dân, 2020). Trong số đó, đáng kể là bộ “Đất bỏng” gồm 4 tập,
lịch sử vùng đất ngổn ngang trải hàng trăm năm với bao biến cố, bao thân phận
chìm nổi cay đắng ngọt bùi. Bản thân tên sách đã cho thấy ý đồ của tác giả, con
người sống trên tầng tầng vỉa vỉa vàng đen đấy những là “đất bỏng” thì
đâu có dễ gì. Nhọc nhằn, cơ cực, những phận người nhem nhuốc, đổi mồ hôi và máu
lấy vàng đen, quật cường mà vượt lên để đinh đoạt cuộc sống của mình. Bộ tiểu
thuyết như một biên niên sử của ngành Than, của
vùng than Đông Bắc tổ quốc. Nếu không phải xuất thân từ một gia đình
truyền thống nhiều đời theo nghề thợ mỏ thì làm sao Trần Tâm viết nổi bộ sách
này?
Tuy nhiên, tôi không đánh giá cao mảng
tiểu thuyết của Trần Tâm. Tôi nghĩ, viết tiểu thuyết với ông là sự lựa chọn thể
loại đủ để chuyển tải khối lượng lớn sự kiện và nhân vật theo ý đồ, là thử sức
vóc mình, hơn là mong muốn đóng góp chút gì chọ nghệ thuật tiểu thuyết Việt Nam
đương đại. Không riêng gì Trần Tâm, ở ta có nhiều cây bút tiểu thuyết và mỗi
năm có đến hàng trăm tiểu thuyết được xuất bản, nhưng có mấy tác phẩm gây tiếng
vang, được nhắc đến có đóng góp cho sự phát triển nghệ thuật thể loại này? Sở
dĩ, ông gặt hái được một số giải thưởng về tiểu thuyết phần nhiều nhờ nội dung
của chúng phù hợp, đáp ứng được tiêu chí của cuộc vận động hay cuộc thi của các
bộ ngành, tổ chức của trung ương, địa phương. Tuy vậy, tiểu thuyết của Trần Tâm
dù chưa tới độ là “bách khoa thư” về vùng than Đông Bắc nhưng nó cho thấy muôn
mặt đời sống vùng đất và con người nơi đây.
Về văn xuôi, Trần Tâm còn có mảng viết
ngắn, đủ các thể loại, truyện ngắn, truyện ký, ký sự, tạp văn, theo tôi, khá
thành công. Đó là: “Bây giờ mùa ỏng đang xanh” (Nxb Kim Đồng, 1998); “Ngày
mai sẽ nắng” (Nxb Kim Đồng, 2002); “Mùa mỏ quạ” (Nxb Văn hóa, 2013);
“Khuyển đế” (Nxb Văn học, 2017);
“Những ngày mưa” (Nxb Văn học, 2018); “Người bạn cùng lớp”
(Nxb Hội Nhà văn, 2018); “Bời bời bão dựng” (Nxb Hội Nhà văn, 2023). Ở mảng
viết ngắn, Trần Tâm có sự thả lỏng, chậm rãi kể chuyện, lựa chọn chi tiết, nhẩn
nha triết luận nên tạo được giọng điệu riêng và quan trọng là qua mỗi câu chuyện,
có thể nhận ra thông điệp của nó. Các nhân vật của ông phần đông là người lao động
bình thường, họ là người quen, họ hàng, hàng xóm, bạn bè… ai cũng có diện mạo
riêng. Ấy là cái tài của Trần Tậm. Khi không “đao to búa lớn” thì Trần Tâm thật
là mình, thấu hiểu, chia sẻ. Tôi đặc biệt thích những bài bút ký, tạp văn của
ông về phong tục và ẩm thực vùng miền như chuyện ong, chim vùng Đông Bắc; cá
cua, chuột ở miền Tây Nam bộ và một số món ăn dân tộc vùng Tây Bắc, những nơi
ông đã từng qua. Đương nhiên, vùng biển-trời-rừng-than Đông Bắc là quê hương thứ
hai mấy đời nhà ông gắn bó thì ông hiểu nhất và xem việc viết về vùng đất này để
tri ân vừa như trả nợ.
Còn một Trần Tâm thơ. Tập tọng thơ
phú từ tuổi mới lớn, khi đang học phổ thông và có thơ đăng báo Thiếu niên tiền
phong năm 1967. Và nhờ vậy mà năm
1976, khi mới 26 tuổi Trần Tâm đã được kết nạp vào Hội Văn học nghệ thuật tỉnh
Quảng Ninh. Thời ấy, như thế là một vinh dự lớn, ít người có được. Kể từ tập thơ đầu tay (“Màu cây trên đảo”,
Nxb Lao động, 1990), đến nay, ông đã xuất bản 7 tập thơ. Dẫu vậy, tôi không
nghĩ thơ là thế mạnh của ông, mà chỉ là tấm giấy thông hành để ông theo đuổi
nghiệp cầm bút, song hành với đời thợ mỏ là nghề chính kiếm sống nuôi gia đình.
Hơn chục năm qua, tôi đọc thơ Trần Tâm rải rác trên trang cá nhân ở mạng xã hội
(Blog Tiếng Việt, Facebook). Ông làm thơ như kể chuyện, thủ thỉ, nhẹ
nhàng, không ưa triết luận, cũng chẳng cách tân hay câu chữ cầu kỳ, chỉ là những
dòng tâm trạng thật của mình. Nhưng đấy mới là một Trần Tâm khiến ta quý trọng.
Thơ ông là những khoảnh khắc tâm trạng làm ta nghĩ ngợi: “Đất cằn xanh thấm
mồ hôi/ Áo khăn giấu nước mắt người đêm đêm/ Ngước nhìn con cháu lớn lên/ Mừng
vui trước mặt lo phiền sau vai” (Bà tôi); “Trang trại đang bừa bộn/ Cây
trái dày trước sau/ Thấp thỏm tin rớt giá/ Cười buồn khi thấy nhau/ Nghe sương
rơi từ đâu/ Đổi màu qua sắc lá/ Thương bạn tóc xanh đầu/ Đến trăng còn vất vả”
(Bạn xưa); “Tôi mắc nợ với em với dòng than vơi đầy/ Gian khó đêm ngày khổ
vui cùng đất nươc/ Đất nước còn nghèo như rừng xơ xác/ Bao nhiêu phần nghèo
trong đó có thơ tôi/ Chả ích gì chả giúp sức cho ai/ Tôi rào chắn ngân vài ba
giọng điệu/ Em thương hại nhìn tôi cười như mếu/ Gương mặt gày xanh dọc mấy
trang thơ” (Sau lần em trách); “Thấy hun hút trong người/ Đêm mưa dầm
gió bấc/ Hòn than lăn giữa lòng tay khô ráp/ Dẫu cồn cào lòng dạ người đi/ Đêm
bão giông trời vụn nặng như chì/ Mắt buốt xót giữa làn roi mưa quất/ Nhận mặt tầng
mặt nhau/ Trong xanh lè sấm chớp” (Trên tầng mỏ); “Mấy tháng liền mỏi mắt
chờ lương/ Có nhà cơm trộn muối/ Gương mặt nao nao sắc đói/ Mà bên ngoài Mùa
thu” (Nói với mùa thu); “Còn chăng tiếng gọi đò khuya/ Rét lòng nhau gửi
hồn về đêm đêm/ Mo cơm còn ấm và mềm/ Cầm tay mẹ dặn đừng quên đất này/ Rồi xa
ngằn ngặt trời mây/ Mấy mươi năm mảnh đò gày vẫn mang/ Biết sông không rộng một
gang/ Đã cầu đón nhơ thương sang đôi bờ…” (Đò sông Đáy)…
Quả thật, tôi cũng không đánh giá cao
thơ Trần Tâm mặc dù ông đeo đẳng với nó đã sáu chục năm nay. Tôi đọc thơ ông
như một sự chia sẻ nỗi niềm. Thơ ông là những khoảnh khắc tâm trạng, dành cho
cõi lòng ông. Ai đọc, thấm và đồng cảm chia sẻ với ông chút nào quý chút đó. Song
có một thứ còn quý hơn cả thơ văn của ông khiến bạn hữu và mọi người yêu mến, nể
trọng, ấy chính con người ông với lối sống giản dị, chân tình, thận thiện và cảm
thông. Chẳng thế mà Trần Tâm là trung tâm quy tụ những cây bút và người yêu văn
chương cả một vùng Cẩm Phả, Vân Đồn, Hạ Long. Gia cảnh không mấy dư dả nhưng
ngôi nhà đơn sơ của ông giữa lòng phố mỏ Cẩm Phả luôn đông bạn viết, khách văn
tìm đến.
Tôi biết Trần Tâm qua đọc thơ văn của
ông trên trang Blog Tiếng Việt. Tôi và nhà thơ Nguyễn Vĩnh Tuyền (thân sinh
của kiến trúc sư, nhà thơ, nhạc sĩ tài hoa Nguyễn Vĩnh Tiến) cùng Trần Tâm
hay qua lại trang cá nhân của nhau bình luận thơ văn. Quen thành thân, tôi nhỏ
tuổi hơn, là em út của nhóm. Nguyễn Vĩnh Tuyền hay la cà Cẩm Phả, chơi nhà Trần
Tâm, bởi hợp chuyện. Còn Trần Tâm mỗi khi lên Hà Nội dự hội nghị, hội thảo hay
nhận giải văn chương đều đến nhà thăm Nguyễn Vĩnh Tuyền ở chơi vài ngày. Hai
ông lại ghé thăm tôi tại văn phòng làm việc ở 58 Quán Sứ, trụ sở Đài Tiếng nói
Việt Nam. Tôi đi công tác Quảng Ninh hay tranh thủ ghé thăm nhà riêng cỉa ông.
Tại đây, tôi đã gặp một số nhà văn, cây bút của vùng Vân Đồn, Cẩm Phả, Hạ Long
như Trần Chiểu, Trần Ngọc Dương, Bùi Văn Phúc, Lê Điệp, Đỗ Hậu v.v… Chơi với
các cây bút ở đây, càng hiểu cái tình và sự tử tế của Trần Tâm! Nghĩ về Trần
Tâm và đời văn của ông, tôi mường tượng ông-người thợ mỏ tháng ngày cần mẫn, nhẫn
nại khoan đào từng vỉa chữ!
Gần đây, sức khỏe của Trần Tâm trục
trặc, cả năm trời điều trị tích cực. Thế rồi ông vượt qua. Sau tết Bính Ngọ,
tôi và nhà thơ Nguyễn VĨnh Tuyền đi Cẩm Phả thăm ông. Mừng ông dần hồi phục,
túc tắc viết lại. Vẫn xúm xít bạn văn chương, chủ khách tranh nhau nói, các ông
già tóc bạc mà nhí nháu như trẻ con. Ăn với nhau bữa cơm. Trần Tâm vui, cứ cười
hiền nhìn ngắm mọi người cụng ly là chính. Cười đấy mà mắt ông ngấn lệ.
Báo Văn Nghệ mới đăng tạp văn viết về
cá rô đồng của Trần Tâm. Người khỏe thì văn cũng lên tiếng. Đọc, mừng văn một
mà mừng người thì mười. Cái vườn văn của ông trên mạng xã hội cũng đã thấp
thoáng cây xanh hoa nở, bởi có bàn tay người chăm sóc,…
Nhận xét
Đăng nhận xét