NHỚ NHỮNG MÙA
ĐÔNG XƯA
Tản văn của Nguyễn Chu Nhạc
Ấy là những mùa đông xưa, cách đây
hơn bốn mươi năm trước...
Ngày đó, tôi học phổ thông và
sống ở quê. Cái thằng tôi, sinh ra ở phố, vì chiến tranh mà về quê sinh sống.
Không quen đầm ải, chuyện nhà nông biết đôi ba việc đơn giản. Vậy nên, khi làm
lụng có vất vả hơn, nhưng bù lại, tôi nhìn cảnh quê cũng ra chiều thi vị, chứ
không thấy toàn những vất vả, khổ ải như người ở quê. Những năm tháng ấy, chiến
tranh liên miên, nên đời sống nói chung và ở nông thôn miền Bắc còn thiếu thốn
lắm, đầy gian khó.
Quê tôi, người dân quanh năm suốt
tháng trông vào hai vụ chính, song mùa thối chiêm khê, thu nhập từ cây lúa bấp
bênh lắm. Thêm vụ đông, thì cũng quanh quẩn những khoai lang, khoai tây, su
hào, rau cải, ... toàn loại nông sản giá trị kinh tế thấp, gọi là thêm thoắt cứu
đói. Thôi thì, tận dụng được thứ gì quý thứ đó. Từ vụ năm đến vụ mười nhanh lắm,
nhưng từ vụ mười chờ đến vụ năm của năm sau thì lại dài, những sáu, bảy tháng
trời, lấy gì mà ăn cho ấm bụng, màng no đủ, chứ nào ai dám mơ đến chuyện ăn
ngon.
Lẽ là vậy, song đời sống ở quê, nếu
biết tận dụng, liệu cơm gắp mắm, khéo bếp núc thì không những no mà còn có miếng
ngon với những món ăn quê mùa tìm kiếm quanh quất. Sau vụ mười, tiết cuối thu
vào đông, là năm hết tết đến. Đây cũng là dịp việc nông tạm nhàn, để người nhà
quê trổ tài kiếm ăn thêm. Gặt xong, rơm rạ nhanh chóng được phơi khô, đánh đống
để dùng lợp mái, đun bếp và làm thức ăn dần cho trâu bò những ngày đông giá rét
không thể chăn thả ngoài đồng được. Những năm mưa bão, mưa ngâu nhiều, thì khu
vực đồng trũng ngập nước, phải gặt bằng lưỡi hái hớt phần ngọn bông, gốc rạ còn
dài. Khi vào thu đông, nước cạn đi, mặt ruộng sền sệt, để lại những vũng nước lớn
nhỏ, ấy là nơi trú ngụ của tôm cá, cua ếch, lươn chạch,... Những loài chim chóc
như rẽ giun, le le, mòng kết, cuốc cuốc, làm nơi kiếm ăn, rồi chúng quấn gốc rạ,
cỏ năn nác thành tổ. Còn những chân ruộng khô, gốc rạ và cỏ dại lên nhanh, mọc
ra những thảm rau khúc tần lấm tấm xanh non. Lúc này, người dân quê thỏa sức
tìm kiến nguồn thực phẩm thiên tạo ấy bằng những dụng cụ và cách thức truyền thống.
Những chân ruộng cao hơn, nơi ruộng dộc thì làm cây vụ đông, như khoai lang,
khoai tây, su hào, cải canh, cải bẹ ... vừa để bán cho dân phố, vừa làm thực phẩm
hàng ngày. Đây cũng là thời điểm những tay thợ săn chuột đồng chứ danh ở quê
hành nghề, họ dẫn theo mấy chú chó nhà được huấn luyện cách đánh hơi săn chuột,
và chỉ một ngày lang thang trên đồng đã được đầy ắp lồng những chú chuột đồng
chuyên ăn thóc, béo nung núc. Còn dưới sông ngòi, sau mùa mưa lũ, nước sông Cái
(song Hồng) đổ về ngầu đục phù sa màu mỡ và tom cá, dịp thu đông cũng cạn bớt
dòng, ấy là khi dân chài lưới, ống chúm, rọ rô, vó tôm thi nhau săn bắt...
Giờ là lúc nói về các món ăn quê. Món ăn dân
dã ở quê thì nhiều lắm, song có mấy món thật ấn tượng với riêng tôi. Kể ra đây
để nhớ về một thuở đã xa…
Món thứ nhất, ấy là món cá kho
tai cà. Món này chế biến đơn giản, nhưng cũng phải chú ý khâu nguyên liệu. Cà
bát được nén vại từ mùa hè. Khi muối nén, người ta chú ý, chọn những cuống cà
chưa già, chẻ đôi bỏ đi phần lõi cứng, cắt gọn phần tai nhọn, rồi cho vào vại
nén chung với cà bát. Đến thu đông, lấy tai cà muối ra, cho vào niêu đất kho
chung với mớ cá đồng, nêm đủ mặn, đun nhỏ lửa, khi nước kho sền sệt, vùi niêu, ủ
trấu để qua đêm. Hôm sau mang ăn, cá kho hơi sém niêu, chín nục, ăn bùi nhai kỹ
cả xương, nhất là miếng tai cà, thấm chất ngọt từ cá, nói không quá, ngon tuyệt
vời, đặc biệt, những ngày giá rét ăn món này với cơm gạo mới, thêm chút dưa
chua. No căng bụng mà miệng vẫn thòm thèm. Với tôi, khó có món ăn nào ngon
hơn...
Món thứ hai, ấy là món đọt cải
già, cải ngồng xào thì là. Khi cải đã quá lứa, người ta thu hoạch lá để làm
dưa, còn phần thân già cứng; cải đã lên ngồng, trừ phần để già lấy hạt làm giống
mùa sau, còn lại cắt ngồng cải ăn dần. Người ta tước bỏ phần vỏ bì cứng bên
ngoài thân, lõi cải bên trong vẫn mềm, đem cắt vát thành những thanh mỏng, ngồng
cải cũng vậy, đem xào mỡ suông, nếu có chút tóp mỡ mới rán thì càng ngon, xào
khi chín tới, thì bỏ thêm rau thì là, đảo qua cho dậy mùi. Món này, chấm chút
nước mắm, đưa cay với rượu cuốc lủi cũng rất tuyệt. Cùng với ngồng cải non luộc
chấm nước mắm trứng, ngồng cải được người ta mang ra ví von, rằng “gái một
con, ngồng cải non“. Tuyệt.
Và một món nữa. Nếu ai đó, sợ hoặc
ngại trước món ăn cực kỳ dân dã này, thì xin bỏ qua cho. Thực tình, đây là món
ăn truyền thống ở nhiều vùng quê xứ Việt mình, trong đó có quê tôi. Chuột đồng
làm sạch, chặt bỏ đầu đuôi, bàn chân và nội tạng, để ráo, đem hấp cách thủy đến
chín, lấy ra, để nguội rồi nẹp que tre tươi bó lạt chặt như bó giò, mùa đông lạnh
thành ra như thịt đông. Chặt miếng, ăn chấm với muối tiêu lá chanh thái tăm, nhậu
khoái khẩu, ăn quen còn ngon hơn thịt gà. Dân miền Tây Nam bộ, gọi chệch đi là
“soc tràm”, chế biền đa dạng hơn, như tẩm bột chiên ròn, tẩm gia vị bỏ lò…
Thực ra, còn biết bao món ăn dân
dã của người quê, ngon và dẻ. Với riêng tôi, bao năm trời rời quê về định cư lại
nơi đô thị. Nhớ lắm những mùa đông quê, nhớ cảnh sắc, nếp sống chịu thương chịu
khó, nhớ những món ăn, những bánh khúc, bánh tẻ, cá kho tai cà, rau dưa... mà
món gì cũng ngon. Ở đấy có hồn cốt ./.quê hương bản quán, có tình làng nghĩa
xóm, có bóng dáng thời cuộc đi qua...
Thêm nữa, bởi nó gắn với những ký
ức về cha mẹ, và cả nhưng mối tình thơ dại thời hoa niên đã mất!... ./.
Nhận xét
Đăng nhận xét