@@@
NGUYỄN
KHẮC TRƯỜNG
Người
đi Ma ở lại,...
Khi nảy
ý định viết một cuốn sách, kiểu như chân dung văn học, kể cả khi không
phải là chân dung đúng nghĩa, chỉ là phác thảo về một văn nhân, thi nhân nào
đó, hay nói theo dân họa, là phảy mấy nét, thấy bóng dáng
thôi, tôi lại nghĩ đến nhà văn Nguyễn Khắc Trường. Thế là trong bản danh sách
mà tôi nêu ra, cùng các nhà văn nổi tiếng như Kim Lân, Đỗ Chu, Vũ Thư Hiên, Trần
Đình Hiến... tôi điền tên ông, Nguyễn Khắc Trường.
Có
lẽ, trước hết, bởi ấn tượng về ông mà tôi thấy trong buổi cùng nhà thơ Trần
Đăng Khoa, Phó chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam cùng mấy cán bộ hội đên tận nhà
riêng để trao cho nhà văn huy hiệu 45 năm tuổi Đảng. Một Nguyễn Khắc Trường ốm
yếu nhiều năm, khó khăn nhích từng chút từ giường nằm đến bên bàn viết ngay cạnh
đó. Vậy là ông buông bút rồi. Bất lực với công việc mà mình theo đuổi cả đời, sống
vì nó, vui buồn vị nó,...
Với nhà
văn Nguyễn Khắc Trường, tôi biết trước tiên là bút danh Thao Trường cùng các
sáng tác của ông chủ yếu trên tạp chí Văn nghệ Quân đội và báo Văn Nghệ. Mặc dù vậy, không
có gì nổi trội, ông vẫn lẫn vào dàn nhà văn cầm bút và trưởng thành trong cuộc
chiến tranh chống Mỹ của dân tộc. Thú thật, tôi chẳng nhớ gì về các tác phẩm của
Nguyễn Khắc Trường trước đó, cho đến khi tiểu thuyết “Mảnh đất lắm người nhiều
ma” xuất hiện. Công bằng mà nói, tiểu thuyết này của Nguyễn Khắc Trường nổi
lên như một hiện tượng của văn xuôi Việt Nam hiện đại, trước tiên là tự thân
tác phẩm. Hội tụ đủ các yếu tố cấu thành nên tác phẩm, từ không gian truyện, nội
dung câu chuyện trong bối cảnh hiện thực xã hội nông thôn xứ ta, ngôn ngữ, giọng
điệu kể chuyện, chi tiết, nhân vật điển hình và thông điệp nhà văn gửi gắm,...
hợp thành làm nên thành công cho tác phẩm.
May mắn
sao, cùng các tác phẩm khác (“Bến không chồng” của Dương Hướng…), “Mảnh
đất lắm người nhiều ma” của Nuyễn Khắc Trường được Hội Nhà văn Việt Nam tặng
thưởng hằng năm, tạo thành chiếc kiềng ba chân vững chắc, đánh dấu sự đổi mới của
Văn học Việt Nam hiện đại. Vậy là, đã vững lại càng thêm vững.
Thêm nữa,
ấy là sức lan tỏa của tác phẩm này tăng lên bội phần nhờ việc được chuyển thể
thành phim truyền hình nhiều tập, phim “Đất và người”, do
Nguyễn Hữu Phần và Phạm Thanh Phong đạo diễn, khiến đông đảo người xem chưa từng
đọc tác phẩm in, được tiếp cận qua hình thức tác phẩm điện ảnh với thế mạnh
riêng có.
Vậy
nên, “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường trở thành hiện
tượng nổi trội là đương nhiên.
Trở lại
chuyện về Nguyễn Khắc Trường, con người nhà văn. Lần đầu tôi gặp ông là ở số 4
Lý Nam Đế, trụ sở của tạp chí Văn nghệ Quân đội, quãng đầu những năm 90 thế kỷ
20. Khi ấy, nhà thơ Trần Đăng Khoa vừa tốt nghiệp trường Gorky bên Nga, về nhận
công tác ở đây. Tôi là phóng viên của Đài Tiếng nói Việt Nam ở 58 Quán Sứ, nên
hay tranh thủ tạt sang chỗ Khoa, tán gẫu hoặc rủ nhau đi ăn trưa. Phía sau tòa
nhà kiến trúc
Pháp là dãy nhà cấp 4, Khoa ở một phòng dãy ấy. Tôi nhớ, có phòng của nhà văn
Khuất Quang Thụy, nhà văn Nguyễn Khắc Trường, nhà thơ Vương Trọng và nhà thơ
Nguyễn Đức Mậu thì phải. Các nhà hay tạt sang phòng nhau chuyện phiếm. Nhờ thế
mà tôi gặp nhà văn Nguyễn Khắc Trường và các vị khác. Trần Đăng Khoa giới thiệu
tôi với các vị, đại khái đây là bạn học,
làm thơ cùng thời với Khoa, giờ có viết truyện ngắn, đang làm việc ở Đài... Còn
các vị cũng cười đãi bôi kiểu xoa đầu thằng bé “à thế à”. Tôi khép lép, vâng dạ,
chủ yếu nghe các vị đàm thoại với nhau, tự coi mình là kẻ tập tọng văn chương,
nghe ké học lỏm, thế cũng là vui rồi.
Ấn tượng
ban đầu của tôi về nhà văn Nguyễn Khắc Trường là vẻ xuề xòa dễ chịu, chẳng có
gì là tinh vi tinh tướng cả, mặc dù khi ấy ông nổi lên lừng lững như trái núi với
tiểu thuyết vừa xuất bản “Mảnh đất lắm
người nhiều ma” thu hút bạn đọc cả nước và khiến giới
cầm bút xứ ta nể trọng và thèm muốn có được cuốn sách như vậy.
Sau đó,
nghe tin nhà văn Nguyễn Khắc Trường rời khỏi Nhà số 4 Lý Nam Đế chuyển sang làm
việc ở Báo Văn nghệ, rồi nữa là Nhà xuất bản Hội Nhà văn. Cả quãng thời gian
này, tôi không gặp ông và hầu như cũng không đọc được tác phẩm mới nào của ông.
Cứ như ông không còn tồn tại ngoài cái tên và tác phẩm đã mang lại vinh quang
nghề viết cho ông. Lâu lâu, lại nghe tin ông đã nghỉ hưu, rồi ốm đau bệnh tật
gì đó, ngồi một chỗ. Biết vậy, tôi vẫn nghĩ, một ngày nào đó sẽ được đọc tác phẩm
mới của ông,...
Tôi về
làm trang Web của Hội Nhà văn Việt Nam, rồi chuyển sang làm biên tập ở Tạp chí
Nhà văn & cuộc sống do nhà thơ Trần Đăng Khoa làm Tổng biên tập. Những lúc
hầu chuyện các bậc đàn anh văn chương, mọi người hay nhắc chuyện cũ, rằng nhà
văn Ma Văn Kháng ốm thế này, nhà thơ Y Phương bệnh thế nọ, nhà văn Đào Thắng tật
thế kia, nhà văn Tô Đức Chiêu cũng ngồi một chỗ... và trong các cuộc chuyện gẫu
hay đàm luận văn chương như thế, người ta nhắc đến nhà văn Nguyễn Khắc
Trường cùng các tác phẩm của ông.
Đầu năm
2024, trước tết Giáp Thìn, nhà thơ Trần Đăng Khoa rủ tôi đi cùng ông đến nhà
riêng của nhà văn Nguyễn Khắc Trường đặng trao huy hiệu 45 năm tuổi Đảng cho
ông. Vậy là tôi may mắn được chứng kiến cuộc gặp gỡ đầy vinh dự và cảm động,
cũng được xem là lần gặp gỡ cuối cùng của nhà thơ Trần Đăng Khoa và nhà văn
Nguyễn Khắc Trường. Hôm ấy, ông tỉnh táo và minh mẫn, duy chỉ không đi lại được,
con cái dìu chật vật mới di chuyển được ông từ giường ra ghế ngồi để thực hiện
nghi thức trao quyết định và gắn huy hiệu. Xong việc chính, Trần Đăng Khoa chuyện
đùa tếu táo cốt để gây bầu không khí vui vẻ. Tôi hỏi chuyện xem ông có viết được
nữa không, thì ông cười nhẹ, lắc đầu bảo không. Thế còn đọc, trả lời, chút chút
thôi cho đỡ buồn. Vậy xem như là chấm hết rồi, tôi thầm nghĩ. Khi Trần Đăng
Khoa báo tin cho ông việc nhà văn Nguyễn Trí Huân đang điều trị bệnh hiểm
nghèo, Nguyễn Khắc Trường cứ thế à, thế á, rồi
ông nhệu nhạo, lặp đi lặp lại một câu “Huân nó tốt lắm’, nước mắt nhòe khóe mắt
ông...!
Thế rồi
ông lặng lẽ ra đi vào một ngày thu đẹp nắng hanh hao với chút lạnh se se vào
đêm và sáng sớm. Không xuất bản thêm tác
phẩm nào nữa sau tiểu thuyết “Mảnh đất lắm
người nhiều ma”. Dường như, nhà văn Nguyễn Khắc Trường
xem thế là đủ đối với ông, bởi từ khi cho ra mắt tiểu thuyết đến cho đến khi
ông tạ thế là hơn ba mười năm và trong quãng thời gian dài ấy, ông có ít nhất
hai mươi năm sung sức. Vậy vì sao nhỉ? Tôi tự hỏi và lại tự tìm cách lý giải,...
Thật
lòng, ngay sau hôm đến thăm nhà Nguyễn Khắc
Trường cùng nhà thơ Trần Đăng Khoa, tôi có tìm hiểu, được biết, ông chỉ
xuất bản vỏn vẻn 4 tập sách, bao gồm “Cửa khẩu”
(1972), “Thác rừng”
(1976), “Miền đất mặt trời”
(1982) và sau cùng là “Mảnh đất lắm
người nhiều ma” (1990). Tôi mang điều này thắc mắc
với Trần Đăng Khoa và được biết, sau đó Nguyễn Khắc Trường có khởi thảo một tiểu
thuyết nữa có tên là “Trang trại” nhưng bỏ dở chừng hoặc giả đã xong
nhưng không xuất bản (đã in mấy chương trên tạp chí Nhà văn & tác phẩm), mà
nguyên do một phần là từ lời bàn ra của Trần Đăng Khoa. Gần đây, trong một bài
viết mang tính vĩnh biệt nhà văn Nguyễn Khắc Trường sau khi ông tạ thế, ở đấy,
Trần Đăng Khoa tiết lộ rằng, khi viết “Trang trại”, ông
có đưa bản thảo nhờ Trần Đăng Khoa đọc thẩm định. Lời khuyên của Trần Đăng Khoa
là không nên xuất bản cuốn này bởi nó đã “mất chất nhung tuyết Nguyễn Khắc Trường”
và ông đã nghe lời khuyên ấy, quyết định không cho ra mắt đứa con tinh thần
này. Tôi nghĩ, đấy chỉ là một cách nói khéo của Trần Đăng Khoa, bởi trong câu
chuyện bên ngoài, Khoa bảo, cuốn ấy Nguyễn Khắc Trường viết na ná cuốn trước, về
mô-típ nhân vật, cách kể chuyện, mà văn phong lại kém đi. Trần Đăng Khoa bảo,
mình đã nói với Nguyễn Khắc Trường rằng, cuốn sau không nhất thiết phải hay hơn
cuốn trước và cũng có thể kém hơn, chẳng sao, nhưng quan trọng nó phải khác hẳn.
Chẳng rõ, Nguyễn Khắc Trường tiếp thu nhận xét của Trần Đăng Khoa ra sao song
rõ ràng là ông quyết không xuất bản tiểu thuyết này nữa.
Tôi lại
nghĩ, có lẽ Nguyễn Khắc Trường bị ám thị bởi chính tiểu thuyết “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của
mình. Ông xem như đó là ngọn núi mà mình đã chinh phục được và không muốn ngọn
núi sau mình chinh phục lại thấp hơn ngon núi trước.
Không
xuất bản sách nữa, Nguyễn Khắc Trường chuyên tâm việc biên tập, nâng đỡ các nhà
văn trẻ, chăm chút nâng giấc cho các tác phẩm của họ đăng đàn trên báo Văn nghệ,
được xuất bản thành sách qua Nhà xuất bản Hội Nhà văn. Việc làm đó của ông thật
trân quý!
Giờ nhà
văn Nguyễn Khắc Trường khuất bóng ở cái tuổi 78, chưa đến cái ngưỡng đại thọ
nhưng cũng đã là già. Xưa cụ Nguyễn Du bảo “thác là thể phách hồn là tinh anh”,
thế nên, tinh anh Nguyễn Khắc Trường vẫn lừng lững đó nơi tác phẩm “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của ông.
Thú vị nữa, các nhân vật điển hình mà ông tạo dựng nên trong tác phẩm này như
lão Hàm, Chu Văn Quềnh… đã bước ra khỏi
sách vào đời sống xã hội hàng ngày!
Vây
nên, với Nguyễn Khắc Trường và tác phẩm của ông, nói vui, đúng là Người đi, Ma
thì ở lại!
Cuối thu 2024
Nhận xét
Đăng nhận xét